Fact-checking w zawodzie analityka OSINT

Analiza informacji jawnoźródłowych (OSINT) i profesjonalna weryfikacja faktów (fact-checking) to dwa kluczowe obszary działań, niezbędne w zawodzie analityka. Za nami przedostatni z serii otwartych webinarów, przygotowujących do Zawodów OSINT CTF NASK.

Spotkanie odbyło się 13 listopada 2025 roku i dotyczyło sprawdzania informacji i ich źródeł w pracy analityka. Poprowadził je Patryk Grażewicz, ekspert z wieloletnim doświadczeniem w tym obszarze oraz członek Stowarzyszenia Pravda.

Ekspert podkreślił, że mimo prostoty działania fact-checkingu, jego głównym celem jest koncentracja na dostarczaniu społeczeństwu zasobów i kompetencji niezbędnych do podejmowania samodzielnych i przemyślanych decyzji w oparciu o rozpoznawanie wiadomości prawdziwych i fałszywych.

Jeśli tego dnia nie mogłeś/aś być z nami - nic straconego: poniżej znajdziesz kilka przydatnych wskazówek, a całe nagranie jest dostępne na kanale YouTube NASK (NASK PIB - YouTube).

Istotne umiejętności w pracy analityka

Patryk Grażewicz wskazał, że na rynku dostępnych jest wiele różnych narzędzi, jednak przekonanie o potrzebie opanowania każdego z nich przez początkujących analityków jest błędne. Prawdziwą wartością dla analityka będzie tak naprawdę gotowość do szybkiego uczenia się i przyswajania nieznanych mu wcześniej zagadnień. To umożliwia rozpoczęcie nowego śledztwa – nieważne czy dotyczy ono znanego ekspertowi rynku albo tematu, z którym do tej pory nie miał nigdy do czynienia.

Co więcej, rzeczywistym filarem sukcesu jest zwinność operacyjna, samodzielne myślenie, sprawnie przeprowadzony research oraz uważność. Najważniejsze są:

• umiejętność adaptacji;
• zmiana sposobu myślenia;
• odwaga do działania poza schematami, ale z poszanowaniem prawa.

Często trzeba wyszukiwać informacje w innych językach albo sprawdzać źródła, które na pierwszy rzut oka nie są oczywiste. I właśnie w tym tkwi siła OSINT-u, a nadmiar narzędzi potrafi utrudniać śledztwo, zamiast realnie je usprawnić.

Aktywna walka z dezinformacją

Systematycznie rośnie liczba tworzonych i przetwarzanych informacji, które wymagają weryfikacji – a to prawdziwe wyzwanie, które stoi przed branżą fact-checkingową. Tymczasem wciąż niewiele jest organizacji sprawdzających treści, a ich aktywność w dużej mierze ma charakter reaktywny, co oznacza, że skupiają się na śledzeniu i weryfikowaniu fałszywych informacji, a nie na aktywnym przeciwdziałaniu.

W związku z tym, Stowarzyszenie Pravda stara się podejmować prewencyjne działania poprzez nawiązywanie współpracy, budowanie sieci kontaktów oraz systemowe podejście do zmniejszenia skali dezinformacji w sieci.

Potrzeba ciągłego rozwoju

Patryk Grażewicz ocenił również, że niektóre osoby rozpoczynające pracę w OSINT dość łatwo ulegają złudzeniu, że posiadają wyższą odporność na treści dezinformacyjne. Natomiast nauki kognitywne i psychologia dowodzą, że nie mamy tak racjonalnego podejścia, jakie chcielibyśmy mieć, więc potrzebne jest zachowanie nieustannej uwagi i skupienia.

Posiadanie wiedzy nie chroni jednak przed ryzykiem popełniania błędów, dlatego równie ważna jest praktyka. Prowadzący stwierdził, że dobry analityk powinien stale weryfikować własne założenia, a fundamentem tej pracy jest zwracanie uwagi na szczegóły. Wnikliwa analiza ma kluczowe znaczenie w rozróżnianiu twardych faktów od subiektywnych opinii, które często zacierają się w komunikacji.

Podstawowym zadaniem analityka jest odnalezienie pierwotnego źródła informacji. Proces weryfikacji wymaga gruntownej, wielopoziomowej analizy. Chodzi przede wszystkim o sięgnięcie nie tylko do medialnych wiadomości, ale też do raportów źródłowych, danych, sprawdzenie czy dokument, z którym analityk ma do czynienia nie został zmodyfikowany.

Kluczowe znaczenie ma także trwałe archiwizowanie danych. Obecnie narzędzia takie jak Wayback Machine są dostępne, ale trzeba wziąć pod uwagę, że w przyszłości mogą przestać działać, a wtedy najlepszym zabezpieczeniem jest gromadzenie własnych dowodów poprzez zapisywanie materiałów w różnych lokalizacjach i wykonywanie ich kopii.

Rola wywiadu jawnoźródłowego w fact-checkingu

Co łączy OSINT i fact-checking? To pogłębiony research trudnych międzynarodowych lub specjalistycznych tematów; weryfikacja danych z różnych źródeł: rejestry zagraniczne, narzędzia analityczne; analiza kontekstu: identyfikacja kont szerzących propagandę, wykrywanie sieci powiązań; pomoc redakcjom w tematach, w których potrzebna jest precyzyjna analiza, twarde dane oraz zdolności fact-checkera.

Podsumowując, OSINT odgrywa kluczową rolę w fact-checkingu. Pozwala docierać do źródeł i danych, których standardowe metody dziennikarskie często nie obejmują. Choć fact-checkerzy korzystają z technik OSINT na co dzień, analityk specjalizujący się w wywiadzie jawnoźródłowym wnosi głębszą wiedzę i umiejętności: identyfikację powiązań, wykrywanie szerszych schematów oraz dotarcie do danych za pomocą eksperckich narzędzi.